วันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 ครบรอบ 7 ปีนับจากแกมเบียยื่นฟ้องเมียนมาต่อศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ หรือ ICJ ภายใต้อนุสัญญาป้องกันและลงโทษอาชญากรรมการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ คดีซึ่งเกี่ยวข้องกับชาวโรฮิงญากำลังเข้าสู่จุดสำคัญที่สุด เมื่อศาลประกาศว่าจะอ่านคำพิพากษาในวันที่ 19 พฤศจิกายน 2569 เวลา 10.00 น. ที่กรุงเฮก หรือประมาณ 16.00 น. ตามเวลาไทย

ชื่อทางการของคดีคือ Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (The Gambia v. Myanmar) ปัจจุบันมี 11 รัฐเข้าร่วมแทรกแซงในประเด็นการตีความอนุสัญญา ศาลจะเปิดนั่งพิจารณาในวังสันติภาพ โดยประธานศาล ผู้พิพากษาอิวาซาวะ ยูจิ เป็นผู้อ่านคำพิพากษา การประกาศวันตัดสินมีขึ้นเมื่อวันที่ 3 พฤศจิกายน ทำให้คดีซึ่งดำเนินมานานกลับมาอยู่ในความสนใจของนานาชาติอีกครั้ง

แกมเบียเริ่มกระบวนการเมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2562 โดยกล่าวหาว่าเมียนมาละเมิดพันธกรณีตามอนุสัญญาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์จากเหตุการณ์ที่เกิดกับชาวโรฮิงญา โดยเฉพาะปฏิบัติการทางทหารในรัฐยะไข่ปี 2560 ซึ่งทำให้ชาวโรฮิงญาอย่างน้อย 730,000 คนหนีข้ามพรมแดนไปบังกลาเทศ ผู้ลี้ภัยให้การถึงการสังหาร การข่มขืน และการเผาหมู่บ้าน ขณะที่คณะค้นหาข้อเท็จจริงของสหประชาชาติระบุว่ามีการกระทำที่เข้าข่ายการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ฝ่ายเมียนมาปฏิเสธข้อกล่าวหา และเคยยืนยันว่าปฏิบัติการดังกล่าวเป็นการต่อต้านการก่อการร้าย

คดีนี้ผ่านการไต่สวนเนื้อหาแห่งคดีระหว่างวันที่ 12–29 มกราคม 2569 ศาลรับฟังข้อโต้แย้งสองรอบ พร้อมตรวจพยานสามคนและผู้เชี่ยวชาญหนึ่งคนที่แกมเบียเรียกมา รวมถึงพยานหนึ่งคนของเมียนมา หลังปิดการไต่สวนวันที่ 29 มกราคม ศาลเข้าสู่กระบวนการพิจารณาคำพิพากษา ก่อนประกาศกำหนดอ่านคำตัดสินในเดือนพฤศจิกายน

ประเด็นสำคัญที่ต้องแยกให้ชัดคือ ICJ พิจารณาความรับผิดของ “รัฐ” ภายใต้กฎหมายระหว่างประเทศ ไม่ใช่ศาลอาญาที่ตัดสินความผิดของบุคคลหรือสั่งจำคุกผู้บัญชาการทหาร คดีจึงต่างจากการสอบสวนของศาลอาญาระหว่างประเทศ หรือ ICC แม้หลักฐานและข้อเท็จจริงบางส่วนอาจเกี่ยวเนื่องกัน คำพิพากษาของ ICJ มีผลผูกพันคู่ความและเป็นที่สุด ไม่มีช่องอุทธรณ์ตามกระบวนการปกติ

เหตุที่คำตัดสินนี้ถูกจับตามองกว้างกว่าพรมแดนเมียนมา เพราะการพิสูจน์เจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์มีเกณฑ์สูงมาก ศาลต้องพิจารณาว่าการกระทำที่กล่าวหาเกิดขึ้นพร้อมเจตนาเฉพาะที่จะทำลายกลุ่มชาติ เชื้อชาติ เผ่าพันธุ์ หรือศาสนาทั้งหมดหรือบางส่วนหรือไม่ สำนักข่าวรอยเตอร์รายงานว่า นี่จะเป็นคำพิพากษาคดีฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ของ ICJ ครั้งแรกในรอบกว่าทศวรรษ และเป็นเพียงครั้งที่สามในประวัติศาสตร์ของศาล

กลไกสอบสวนอิสระสำหรับเมียนมาของสหประชาชาติ หรือ IIMM ระบุว่าได้สนับสนุนกระบวนการด้วยหลักฐานและบทวิเคราะห์ และบันทึกว่าการไต่สวนปี 2569 มีทั้งพยานและผู้เชี่ยวชาญหลายฝ่าย ด้านผู้แทนถาวรเมียนมาประจำสหประชาชาติซึ่งเชื่อมโยงกับรัฐบาลเอกภาพแห่งชาติกล่าวเมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายนว่า พร้อมปฏิบัติตามคำสั่งของศาล แต่สถานการณ์การเมืองภายในเมียนมายังคงซับซ้อนและมีหลายศูนย์อำนาจ จึงต้องจับตาว่าคำพิพากษาจะถูกนำไปปฏิบัติอย่างไรในทางจริง

สิ่งที่ต้องเฝ้าดูในวันที่ 19 พฤศจิกายนมีสามชั้น ชั้นแรกคือศาลจะวินิจฉัยข้อเท็จจริงและเจตนาอย่างไร ชั้นที่สองคือจะกำหนดการเยียวยา การรับประกันว่าจะไม่เกิดซ้ำ หรือหน้าที่อื่นใดต่อเมียนมาหรือไม่ และชั้นที่สามคือปฏิกิริยาจากแกมเบีย บังกลาเทศ ผู้แทนชาวโรฮิงญา หน่วยงานสหประชาชาติ และฝ่ายต่าง ๆ ในเมียนมา ผลคดีอาจส่งอิทธิพลต่อการตีความอนุสัญญาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ในคดีอื่นในอนาคตด้วย

อย่างไรก็ตาม จนกว่าศาลจะอ่านคำพิพากษา ยังไม่ควรสรุปล่วงหน้าว่าฝ่ายใดชนะหรือแพ้ กำหนดวันอ่านคำตัดสินยืนยันได้จากศาล แต่เนื้อหาคำพิพากษายังไม่เปิดเผย ข่าวที่อ้างผลล่วงหน้า หรือใช้เอกสารเก่ามาอ้างว่าเป็นคำตัดสินใหม่ จึงควรตรวจสอบกับเว็บไซต์และการถ่ายทอดสดของ ICJ โดยตรง

แหล่งข้อมูลโดยตรง: [ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ — คดีที่ 178](https://icj-web.leman.un-icc.cloud/case/178), [ประกาศกำหนดอ่านคำพิพากษา](https://icj-web.leman.un-icc.cloud/press-releases), [กลไกสอบสวนอิสระสำหรับเมียนมา](https://iimm.un.org/icj-gambia-v-myanmar) และ [ถ้อยแถลงผู้แทนถาวรเมียนมาประจำสหประชาชาติ](https://www.myanmarmissionnewyork.org/post/statement-by-ambassador-kyaw-moe-tun-at-the-general-debate-on-agenda-item-72-report-of-the-inter)