กรุงเทพมหานครเปิดแผน BKK Clean Air 2027 รับฤดูฝุ่นปลายปี 2569 ต่อเนื่องถึงต้นปี 2570 โดยตั้งเป้าลดจำนวนวันที่ค่าฝุ่น PM2.5 เกินมาตรฐานให้เหลือไม่เกิน 20 วัน จากเดิม 28 วัน แผนนี้ไม่ได้ประกาศห้ามรถทุกคันเข้ากรุงเทพฯ ตลอดฤดูฝุ่น แต่ใช้มาตรการหลายระดับตามความรุนแรงของสถานการณ์ ตั้งแต่การเฝ้าระวังด้วยข้อมูล การตรวจแหล่งกำเนิด ไปจนถึงการใช้เขตมลพิษต่ำหรือ Low Emission Zone (LEZ) เมื่อเข้าเงื่อนไข

สำนักสิ่งแวดล้อม กทม. ระบุว่าแผนปี 2570 มีมาตรการหลัก 66 ข้อ ใช้ตลอดทั้งปี และจะเพิ่มความเข้มข้นเมื่อค่าฝุ่นสูงขึ้น หากเข้าสู่ระดับสีส้มที่ 37.5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตรขึ้นไป จะเพิ่มอีก 18 มาตรการ ส่วนระดับสีแดงที่ 75 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตรขึ้นไป จะใช้มาตรการขั้นสูงสุดเพิ่มอีก 6 ข้อ ตัวเลขเหล่านี้จึงเป็น “จุดยกระดับการตอบสนอง” ไม่ใช่คำพยากรณ์ว่าค่าฝุ่นจะสูงถึงระดับนั้นทุกวัน

หนึ่งในมาตรการที่ประชาชนและผู้ประกอบการขนส่งต้องจับตาคือ Green List หรือบัญชีสีเขียว รถขนส่ง 4 ล้อและรถตั้งแต่ 6 ล้อขึ้นไปที่ผ่านเกณฑ์สามารถลงทะเบียนได้ตั้งแต่ 22 ตุลาคม 2569 ถึง 31 มีนาคม 2570 เพื่อรองรับกรณีที่ กทม.ประกาศใช้ LEZ ในช่วงวิกฤต รถที่ผ่านเกณฑ์และอยู่ในบัญชีจะมีสิทธิเข้าพื้นที่ตามข้อกำหนด ขณะที่รถมลพิษสูงอาจถูกจำกัดในช่วงและพื้นที่ที่ประกาศ

ความต่างสำคัญคือ LEZ เป็นเครื่องมือที่เปิดใช้ตามสถานการณ์ ไม่ใช่การปิดเมืองถาวร แผนยังมีโครงการ “รถคันนี้ลดฝุ่น” ระหว่างเดือนพฤศจิกายน 2569 ถึงมีนาคม 2570 เพื่อชวนเจ้าของรถบำรุงรักษาเครื่องยนต์ ลดควันดำ และลดการปล่อยมลพิษก่อนถึงวันที่ต้องใช้มาตรการเข้ม การซ่อมบำรุงจึงถูกวางเป็นแนวป้องกัน ไม่ใช่รอจับเฉพาะวันที่อากาศเลวร้ายแล้ว

แนวทางที่สองคือการส่ง “สารวัตรสิ่งแวดล้อม” จากส่วนกลางและสำนักงานเขตลงตรวจแหล่งกำเนิด เช่น ไซต์ก่อสร้าง แพลนท์ปูน โรงงาน หม้อไอน้ำ จุดเผาในที่โล่ง และควันดำจากยานพาหนะ การตรวจจะเชื่อมกับข้อมูลจาก Command Center และระบบ BKK Industrial Watch เพื่อให้เจ้าหน้าที่เลือกพื้นที่เสี่ยงได้แม่นยำขึ้น แทนการกระจายกำลังตรวจแบบไม่รู้ต้นทาง

ด้านข้อมูล กทม.จะใช้ Command Center เชื่อมค่าฝุ่นรายพื้นที่ ทิศทางลม การระบายอากาศ จุดความร้อน และข้อมูลแหล่งกำเนิดแบบเรียลไทม์ พร้อมใช้ Superstation ที่ร่วมกับมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์วิเคราะห์องค์ประกอบของฝุ่น เป้าหมายคือแยกว่าในแต่ละช่วงฝุ่นมาจากจราจร การเผา โรงงาน หรือปัจจัยข้ามพื้นที่มากน้อยเพียงใด เพราะมาตรการที่เหมาะกับฝุ่นจากรถอาจไม่ตอบโจทย์วันที่ควันจากการเผาถูกลมพัดเข้ากรุงเทพฯ

แผนยังขยายการทำงานข้ามเขตปกครองผ่านโครงการ Bangkok and Beyond โดยร่วมกับจังหวัดนครนายกจัดการการเผาในพื้นที่ต้นลม และประสานกรมควบคุมมลพิษ ตำรวจนครบาล GISTDA สสส. และจังหวัดปริมณฑลทั้งหกแห่ง หน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องรายงานผลทุกวันที่ 30 ของเดือน เพื่อประเมินและปรับมาตรการในช่วงเฝ้าระวังเข้มข้นตั้งแต่พฤศจิกายน 2569 ถึงมีนาคม 2570

ในมิติสุขภาพ กทม.เตรียมห้องปลอดฝุ่นและห้องเรียนปลอดฝุ่นในโรงเรียนสังกัด พร้อมระบบแจ้งเตือนและบริการสำหรับกลุ่มเปราะบาง มาตรการทำงานจากบ้านหรือ Work from Home ยังอยู่ในชุดเครื่องมือเมื่อสถานการณ์จำเป็น โดยข้อมูลจากการดำเนินการก่อนหน้าระบุว่าบางวันช่วยลดปริมาณการจราจรได้ประมาณ 10% แต่การประกาศใช้ต้องดูระดับฝุ่นและเงื่อนไขในเวลานั้น ไม่ใช่ตารางตายตัวล่วงหน้าตลอดฤดู

เหตุที่แผนนี้กำลังเป็นกระแสคือ กทม.ขยับจากการรับมือรายวันไปสู่การกำหนดเป้าหมายวัดผลชัดเจน พร้อมผูกข้อมูลกับการบังคับใช้จริง อย่างไรก็ดี เป้าหมาย “ไม่เกิน 20 วัน” ยังไม่ใช่ผลสำเร็จ ต้องรอดูว่าจำนวนวันเกินมาตรฐานจะลดลงจริงหรือไม่ การตรวจควันดำและไซต์เสี่ยงเกิดขึ้นสม่ำเสมอเพียงใด และ LEZ สามารถคัดกรองรถได้โดยไม่สร้างภาระเกินจำเป็นหรือไม่

สิ่งที่ประชาชนควรติดตามคือประกาศคุณภาพอากาศรายวัน พื้นที่และช่วงเวลาที่อาจใช้ LEZ รวมถึงคำแนะนำสุขภาพจากช่องทางทางการ ส่วนผู้ประกอบการรถขนส่งควรตรวจเกณฑ์ Green List และบำรุงรักษารถล่วงหน้า แผนนี้จะมีน้ำหนักก็ต่อเมื่อข้อมูลนำไปสู่การแก้ต้นเหตุจริง และผลรายเดือนเปิดให้ตรวจสอบได้ว่ากรุงเทพฯ เข้าใกล้เป้าหมาย 20 วันมากน้อยเพียงใด